Αξιοποίηση ΣΠΛ στη Λογοτεχνία

Αξιοποίηση στη διδασκαλία της λογοτεχνίας  των ΣΠΛ

Οι συμφραστικοί πίνακες λέξεων μπορούν να αξιοποιηθούν στη διδασκαλία της λογοτεχνίας ενθαρρύνοντας την εμπλοκή των μαθητών με το λογοτεχνικό κείμενο, καθώς οι μαθητές μπορούν να διερευνήσουν γλωσσικά και υφολογικά φαινόμενα, μοτίβα και θέματα, και γενικότερα να έρθουν σε επαφή με τον λογοτεχνικό λόγο μέσα από εναλλακτικές διαδρομές.

Π.χ  οι μαθητές μπορεί να αναλάβουν μια μικρή ερευνητική εργασία: να αναζητήσουν τη θέση και το ρόλο των αγαλμάτων στο ποιητικό έργο του Γ. Σεφέρη: συγκέντρωση σχετικών ποιητικών αποσπασμάτων μέσω αναζήτησης με τη λέξη-κλειδί «αγαλμα»· διερεύνηση των αποτελεσμάτων (π.χ. τι είδους χαρακτηρισμούς χρησιμοποιεί συνήθως ο ποιητής για τα αγάλματα)· ταξινόμηση των αποτελεσμάτων και παρουσίαση των συμπερασμάτων.

Οι χρήσεις ενός Συμφραστικού Πίνακα Λέξεων είναι:

1. φιλολογικές,

2. γλωσσολογικές

3. λεξικογραφικές.

Α) Εφόσον η φιλολογία ορίζεται ως μελέτη των κειμένων, η πρώτη χρήση των Πινάκων Λέξεων και των ΣΠΛ έχει να κάνει με την κριτική αποκατάσταση αυτών των κειμένων. Ο ΣΠΛ μας βοηθά ώστε να βρίσκουμε θέματα, μοτίβα, ακόμη και ελάχιστες νοηματικές μονάδες που αποτελούν τα κείμενα που μελετάμε, ποιητικά ή πεζά. Αν ως θέμα ορίζεται η διαπλοκή δύο βασικών εννοιών, και επομένως λέξεων (λ.χ. ο γέρος και η θάλασσα, έρως και θάνατος κ.ο.κ.). Το να ερευνήσουμε τέτοια λεκτικά σήματα με άλλα, χωρίς την βοήθεια τέτοιων πινάκων θα ήταν πολύ δύσκολο αλλά θα χρειαζόταν και πολύ χρόνο ώστε να έχουμε το αποτέλεσμα που επιθυμούμε, πόσο μάλλον όταν πρόκειται για μεγάλα κείμενα ή για ομάδες κειμένων. Η συγκέντρωση των θεματικών μονάδων μαζί με τα συμφραζόμενά τους αποφέρει πολύτιμο υλικό για παρατηρήσεις πάνω στη μικροκλίμακα του οργανωμένου λόγου, την περίοδο, την παράγραφο, τη στροφή. Ας σημειωθεί ότι, στον έντυπο ΣΠΛ η συνήθης έκταση του παρεχόμενου που ερευνούμε δεν περνά τη μια γραμμή (100 περίπου χαρακτήρες γύρω απο τη λέξη-στόχο), ενω στον ηλεκτρονικό ΣΠΛ μπορούμε να λάβουμε ολόκληρη παράγραφο, ολόκληρη στροφή ή και απεριόριστα μεγαλύτερα τμήματα κειμένου.

Είναι επομένως κατανοητό γιατί ο ΣΠΛ αποτελεί το υπ' αριθμόν ένα βοήθημα του φιλολόγου για την αποκατάσταση, την ανάλυση και τη μελέτη των λογοτεχνικών κειμένων. ΣΠΛ είχαν εμφανιστει από πολύ νωρις, χειροποιητοι, ήδη από τον 13ο αι., αρχικά χρησίμευαν στη μελέτη των Γραφών (οι ΣΠΛ για τις Γραφές καθιερώθηκε να ονομάζονται στα ελληνικά Ταμιεία), αλλά και για τη μελέτη της υφολογίας και της μετρικής, ο ΣΠΛ είναι απολύτως αναντικατάστατος. Επίσης, με τέτοιους πίνακες έγινε δυνατή, λ.χ., η ανάλυση των λογότυπων στα ομηρικά έπη, ή της ομοιοκαταληξίας στη Θυσία του Αβραάμ και στον Ερωτόκριτο.

Β) Ως προς τις γλωσσολογικές χρήσεις: Η παρακολούθηση των μονάδων λόγου και της συμπεριφοράς τους -γραμματικής, συντακτικής, σημασιολογικής (ιδιωτισμοί, σημασιολογικά πεδία λέξεων κλπ.)-, σε έναν ή περισσότερους συγγραφείς, σε ένα ή περισσότερα είδη κειμένων, δεν μπορεί να γίνει με πληρότητα και ακρίβεια χωρίς έναν ΣΠΛ, ιδιαίτερα σε ηλεκτρονική  μορφή. Οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές μάς επιτρέπουν να ορίσουμε τις μονάδες αυτές όχι μόνον ως ακέραιες τυπογραφικές λέξεις, αλλά ως τμήματα και ως λόγο. Μας επιτρέπουν ακόμη να αλφαβητίσουμε τις λέξεις αντίστροφα, από τα δεξιά προς τα αριστερά, να δημιουργήσουμε, δηλαδή, έναν αντίστροφο πίνακα λέξεων.

Γ) Ο ΣΠΛ είναι το κατεξοχήν προλεξικογραφικό βοήθημα. Ως εργαλείο είναι καίριο για την επιστημονική λεξικογραφία. Γιατί, αν η συγκέντρωση αυτούσιων δειγμάτων κειμένου/ παραθεμάτων από τις πηγές, για την τεκμηρίωση της φυσιογνωμίας και της σημασίας μιας λέξης, θεωρείται απολύτως απαραίτητη προϋπόθεση, πριν αρχίσει να συντάσσεται ένα λεξικογραφικό λήμμα-άρθρο για τη λέξη αυτήν, τότε γίνεται φανερό γιατί ένα λεξικό προϋποθέτει μια σειρά ΣΠΛ για όλα τα κείμενα, όπου μαρτυρείται η ίδια λέξη. Σε παλαιότερες εποχές τέτοιοι ΣΠΛ γίνονταν με το χέρι, μια διαδικασία χρονοβόρα και πολύ δαπανηρή· σήμερα καταρτίζονται πλήρη ηλεκτρονικά Σώματα Κειμένων (ή corpora, όπως η ψηφιακή βιβλιοθήκη του TLG), επί τη βάσει των οποίων εκπονούνται στη συνέχεια οι σχετικές concordances των κειμένων. Από το Σώμα Κειμένων στους Συμφραστικούς Πίνακες Λέξεων, στα Λεξικά Συγγρα-φέων, και τέλος στο Λεξικό: αυτή είναι η διαδικασία που οδηγεί στο λεξικό έτσι μπορεί η λεξικογραφική πραγμάτευση μιας λέξης να είναι πλήρης και ακριβής, κάτι που ισχύει για όλες τις γλώσσες, τόσο για εκείνες που διαθέτουν γραπτά μνημεία όσο και για τις ακόμη . Δεν αρκεί επομένως η απλή αποδελτίωση των κειμένων μιας γλώσσας, όπως γινόταν παλαιότερα, ή ο (πλήρης) ηλεκτρονικός θησαυρισμός τους που γίνεται σήμερα· απαιτείται μια πρώτη επεξεργασία του θησαυρισμένου υλικού